Thanh Hải là một nhà thơ trưởng thành trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, ông đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học cách mạng Việt Nam, đặc biệt là ở miền Nam giai đoạn đầu. Thơ ông mang đậm nét trữ tình, chân thành, với tình yêu thiên nhiên, đất nước tha thiết. "Mùa xuân nho nhỏ" là một trong những tác phẩm tiêu biểu, được ông viết vào những ngày cuối đời, khi đang nằm trên giường bệnh. Bài thơ không chỉ là tiếng lòng của nhà thơ trước vẻ đẹp của mùa xuân đất nước, mà còn là lời tâm niệm, là ước nguyện cao đẹp được cống hiến cho đời, cho quê hương.
Bài thơ mở đầu bằng một bức tranh mùa xuân thật trong trẻo, tinh khôi và mang đậm nét Huế: Mọc giữa dòng sông xanh Một bông hoa tím biếc. Ơi con chim chiền chiện Hót chi mà vang trời, Từng giọt long lanh rơi, Tôi đưa tay tôi hứng.
Thanh Hải đã dùng những nét vẽ chấm phá để khắc họa một mùa xuân thật đẹp và gần gũi. Dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, tiếng chim chiền chiện hót vang trời – tất cả tạo nên một không gian thoáng đãng, trong lành, tràn đầy sức sống. Màu tím biếc của hoa gợi lên nét dịu dàng, thơ mộng rất Huế.Nhà thơ không chỉ quan sát bằng mắt mà còn cảm nhận bằng cả tâm hồn. Lời gọi "Ơi", câu hỏi "hót chi" thể hiện sự thân mật, yêu mến trước tiếng chim rộn rã. Đặc biệt, hình ảnh "Từng giọt long lanh rơi / Tôi đưa tay tôi hứng" cho thấy sự chuyển đổi cảm giác độc đáo (từ thính giác sang thị giác, xúc giác), thể hiện trọn vẹn niềm say sưa, ngây ngất, sự nâng niu trân trọng vẻ đẹp của thiên nhiên, của đất trời lúc vào xuân. Điều này càng ý nghĩa hơn khi ta biết bài thơ được viết khi nhà thơ đang chống chọi với bệnh tật, cho thấy khát vọng sống và tình yêu cuộc đời mãnh liệt của ông.
Từ mùa xuân của thiên nhiên, Thanh Hải mở rộng cảm xúc sang mùa xuân của đất nước, con người: Mùa xuân người cầm súng, Lộc giắt đầy trên lưng. Mùa xuân người ra đồng, Lộc trải dài nương mạ. Tất cả như hối hả, Tất cả như xôn xao… Đất nước bốn ngàn năm Vất vả và gian lao, Đất nước như vì sao Cứ đi lên phía trước.
Tác giả khắc họa mùa xuân qua hình ảnh hai lớp người tiêu biểu: người cầm súng (chiến đấu bảo vệ Tổ quốc) và người ra đồng (lao động xây dựng đất nước). Hình ảnh “lộc” vừa tả thực (chồi non, lá biếc) vừa mang ý nghĩa ẩn dụ về sức sống, sự hy sinh, thành quả và niềm hy vọng. Cả hai nhiệm vụ chiến đấu và lao động đều khẩn trương, nhộn nhịp, thể hiện qua điệp từ "tất cả" và các từ láy "hối hả", "xôn xao".Nhà thơ hướng về lịch sử bốn nghìn năm đầy gian lao nhưng cũng đầy vinh quang của dân tộc. Hình ảnh so sánh "Đất nước như vì sao" thể hiện niềm tin mãnh liệt vào sự trường tồn và sức vươn lên không ngừng của đất nước. Câu thơ "Cứ đi lên phía trước" khẳng định ý chí kiên cường, lạc quan của dân tộc.
Đứng trước mùa xuân đất nước, Thanh Hải bày tỏ khát vọng được cống hiến phần đẹp đẽ nhất của mình: Ta làm con chim hót, Ta làm một cành hoa. Ta nhập vào hoà ca, Một nốt trầm xao xuyến. Một mùa xuân nho nhỏ, Lặng lẽ dâng cho đời, Dù là tuổi hai mươi, Dù là khi tóc bạc.
Tác giả ước nguyện được hóa thân thành những gì bình dị, nhỏ bé nhưng có ý nghĩa: con chim hót mang tiếng ca vui tươi, cành hoa tô điểm cho đời, nốt trầm làm xao xuyến bản hòa ca chung. Sự chuyển đổi đại từ "tôi" sang "ta" cho thấy ước nguyện này không chỉ của riêng ông mà còn là của nhiều người, là của cả cộng đồng.Khát vọng cống hiến được gói gọn trong hình ảnh ẩn dụ "Một mùa xuân nho nhỏ, Lặng lẽ dâng cho đời". Đó là lẽ sống đẹp, khiêm nhường, âm thầm đóng góp cho cuộc đời. Dù ở bất kỳ độ tuổi nào ("Dù là tuổi hai mươi, Dù là khi tóc bạc"), khát vọng cống hiến ấy vẫn vẹn nguyên. Đây là quan niệm sống cao cả, thể hiện rõ tấm lòng yêu đời, yêu người, sẵn sàng hiến dâng của Thanh Hải.
Bài thơ khép lại bằng một âm hưởng ngọt ngào, thiết tha của quê hương Huế: Mùa xuân – ta xin hát Câu Nam ai, Nam Bình, Nước non ngàn dặm mình, Nước non ngàn dặm tình, Nhịp phách tiền đất Huế.
Nhà thơ cất lên tiếng hát bằng những làn điệu dân ca Huế ("Nam ai", "Nam Bình") để ngợi ca đất nước, quê hương. Đây là lời kết đầy ý nghĩa, vừa thể hiện tình yêu quê hương sâu nặng, vừa khẳng định sự gắn bó không rời với cội nguồn văn hóa dân tộc."Nước non ngàn dặm mình, Nước non ngàn dặm tình" là lời khẳng định về vẻ đẹp non sông và tình yêu sâu nặng của con người dành cho đất nước.Bài thơ "Mùa xuân nho nhỏ" là một thành công nghệ thuật xuất sắc của Thanh Hải. Với thể thơ năm chữ giàu nhạc điệu, hình ảnh thơ giản dị mà giàu sức gợi, ngôn ngữ chân thành, tha thiết, Thanh Hải đã thể hiện một tình yêu thiên nhiên, đất nước mãnh liệt và một khát vọng cống hiến cao đẹp.
Bài thơ không chỉ là tiếng lòng chân thành của nhà thơ trước mùa xuân, mà còn là lời nhắn nhủ ý nghĩa về lẽ sống đẹp, về sự cống hiến thầm lặng nhưng bền bỉ, góp phần làm nên "mùa xuân lớn" của dân tộc.
